Door Marnix Boot
13/01/2012
900 Dagen
Stalin is Stalin
Oorlog brengt nooit mooie verhalen met zich mee, maar er zijn altijd die verhalen die de oorlog een net nog iets zwarter randje geven. Het verhaal van het beleg van Leningrad, het onderwerp van 900 Dagen (Dioraphte Award voor beste Nederlandse documentaire op IDFA 2011 en winnaar Special Jury Prize for Long Documentary bij het ArtDokFest in Moskou), heeft een pikzwart randje.
De instanties van Rusland echter, proberen dat randje er al 65 jaar netjes vanaf te knippen en weten een deel van de overlevers zover te krijgen hieraan mee te werken. Leningrad was voor hen een heldenstad waarin de mensen vol moed en vaderlandsliefde de stad verdedigde tegen Nazi-Duitsland. De waarheid, zo graaft regisseur Jessica Gorter (o.a. Piter) voor ons op rondom de 65-jarige herdenking aan deze periode, ligt heel anders. 900 dagen moesten mensen vechten voor hun leven. Niet tegen de Duitsers, maar (figuurlijk) tegen hun eigen regering, de kou en de honger. Het feit dat naar schatting 1 miljoen mensen (van de 3 miljoen inwoners) het leven lieten, vertelt dat dat gevecht vaak niet gewonnen werd.
Gorter heeft overlevenden opgespoord om hen hun kant van het verhaal te laten vertellen en dat levert gemengde, maar stuk voor stuk mooie portretten op. Een ieder heeft de 900 dagen verwerkt op zijn eigen wijze. Dankzij of juist ondanks de Russische propagandamachine. Zij die Stalin nog altijd als held beschouwen, zij die de hedendaagse propaganda van toen, pijnlijk, weglachen, zij die strijdlustig de herinneringen ophalen, zij die zich hebben berust in alle ellende en zij die nog zo vol pijn zitten dat ze het zelf niet eens kunnen bevatten.
Zo maken we kennis met de dames van de vereniging van het beleg van Leningrad waarin de propaganda lijkt te floreren (waaronder een dame die ervan overtuigd is dat zij vrijwillig opstond en naar bed ging met de naam van de grote Stalin), maar waar onder het oppervlak ook genoeg gedachten zich roeren. Echt gemengde gevoelens vinden we bij een echtpaar waarin man en vrouw het al jaren lang oneens lijken te zijn over wat er nu echt speelde. De man lijkt zich vast te klampen aan zijn medailles, waarvoor stuk voor stuk geldt dat deze twee kanten hebben. Bij een ander echtpaar zijn die gemengde gevoelens geheel afwezig, zij weten hoe het echt is gegaan en geven hun 'verdiende' medailles het liefst mee met de interviewster zelf. Echt indringend wordt het bij de 80-jarige Lenina die, zittend aan de keukentafel achter haar kop en schotel ter ere van de 65-jarige herdenking waar de vliegen omheen zwerven als om een warme hoop, vertelt over hoe zij haar moeder en zusje verloor in die dagen. In al haar handelingen, trekken en woorden hoor en voel je hoe zij nog altijd worstelt met de gebeurtenissen in die tijd. Haar relaas over kat Streepje bijvoorbeeld doet je bijna lachen, totdat je het grimmige schilderij (met de titel 'Je wilt toch leven') ziet dat de vrouw heeft gemaakt om het voorval te kunnen verwerken.
De wijze waarop Gorter tijdens deze interviews mensen volledig hun verhaal laat doen zonder te sturen of onaangenaam te porren naar pijnlijke details is één van de bewonderenswaardige aspecten aan 900 Dagen. De docu kent daarbij een mooie balans tussen overlevenden die hun verhaal kunnen doen, sfeer- en archiefbeelden en keiharde feiten die ons worden voorgelezen door een Russische voice-over. Maar belangrijker heeft Gorter precies die overlevenden weten te vinden die de 900 dagen in Leningrad allemaal vanuit een andere hoek kunnen belichten, maar met eenzelfde sterk invoelbaar en hartverscheurend effect.
